Sanatın Kökenlerine İniş: Primitif Heykel Sanatının Özellikleri

S. Emre Özcan 21.09.2016

Primitif halklarda görülen heykel sanatına göz atmak, sanatın kökenlerine inmek isteyenler için iyi bir başlangıç olacaktır.

İnsanlık tarihindeki üç önemli kültür dönemi

Primitif halklarda görülen heykel sanatının özelliklerine değinmeden önce, insanlık tarihindeki üç önemli kültür döneminden bahsetmek yararlı olacaktır. İnsanlar bu kültür dönemlerinden birini aşıp diğerine geçmek için binlerce yıl çabalamışlar ve bu geçiş dönemleri büyük savaşlara ve inanç değişikliklerine yol açmıştır.

Sanatın Kökenlerine İniş: Primitif Heykel Sanatının Özellikleri

Bu kültür dönemlerinden ilki “yağma kültürü” adı verilen dönemdir. Yağma kültürü içinde yaşayan insan, yiyeceğini doğada hazır olarak bulmaya alışmış ve toplayıcılıkla geçinmiştir. İşte bu doğada hazır bulma alışkanlığı, onu kendi ürettiği ürünüyle birlikte yaşamayı gerektirmiş, böylece “tarım kültürü”ne geçilmiştir. Primitif halk sanatlarının doğuşu, sanat eserinde kompozisyon fikrinin idrak edilmesi, büyük dinlerin belirmesi hep bu tarımsal kültür döneminde kendini gösterecektir. Bu dönemde insanoğlu, toplum içinde gerekli işleri bölüşecek ve çeşitli meslekler edinecektir. “Bilimsel teknoloji kültürü”ne geçiş daha uzun ve zorlu bir dönemde gerçekleşecek ve bu dönem kültürüyle insan hayatı daha kolay ve pratik hale gelecektir.

Sanatın Kökenlerine İniş: Primitif Heykel Sanatının Özellikleri

Primitif heykel sanatı

Yağma kültürlerinden sitenin doğmasına kadar geçen zaman içinde, sanat eserlerinin üslubunda anıtsal nitelikler olmadığından, bu dönemin eserlerine “primitif halk sanatları” adı verilir. Primitif halk sanatları, ancak sitenin kurulması ile niteliklerini değiştirecek ve ilk anıtsal özellikler "arkaik sanat eserleri"nde görülmeye başlanacaktır. Primitif halk sanatları, yarı-tarımcı ve çobanlıkla geçinen topluluklarda gözlemlenir ve devlet kuramamış aşiret topluluklarının sanatı olarak kabul edilir.

Sanatın Kökenlerine İniş: Primitif Heykel Sanatının Özellikleri
Sanatın Kökenlerine İniş: Primitif Heykel Sanatının Özellikleri

Primitif halklarda görülen heykel sanatının özellikleri ise şu şekilde sıralanabilir:

  • Öncelikle bu dönemdeki heykeller frontaldir ve kişisel özellikler taşımaz. Tamamen çıplak olanlarının bulunduğu gibi, giyinik olanları da mevcuttur.
  • Gözler iri ve patlaktır, kaşlar gözün badem biçimine paralel olarak simetrik ve cephe biçimindedir.
  • Baş oranı vücuda göre genellikle büyük oranda biçimlendirilmiştir ve vücutta eklem yerleri belirtilmemiştir.
  • El ve ayak parmakları normalden çok uzundur ve vücudun bütün parçaları yan yana getirilerek inşa edilmiştir.
  • Hareketlerde bir donukluk vardır; yani konuşurken, başka bir iş yaparken görünen hareketlerin anlatımları söz konusu değildir. Anlatım, şematik ve temsil edici bir tarzdadır.
  • Primitif halk sanatlarının kabartma heykellerindeki figürlerin ayaklarının altında mekan çizgisi görülmez, yani mekan kavramı henüz oluşmuş değildir.
  • Tek figürlü heykeller olduğu gibi, birden çok kişinin bir araya geldiği grup heykelleri de mevcuttur.
  • Süs önem kazanmakta ve heykel yüzeylerinde çizilerek gösterilmektedir. Yani plastik biçimlendirme değil, işaret ederek belirtme önem kazanmıştır.
  • Üç boyutlu heykellerde bile vücut uzuvlarının çizilerek gösterildiği ve bu yüzden plastik biçimlendirme yerine, çizerek biçimlendirmenin kabartma dışında değerlendirildiği görülür.
Sanatın Kökenlerine İniş: Primitif Heykel Sanatının Özellikleri

Bu özellikler gerek bugünün primitif halklarında, gerekse tarım kültürüne yeni başlamış tarih öncesi toplumlarda ortak bulunur. Buradan yola çıkarak, primitif halk sanatları ile Ortataş Çağının sanatları aynı özelliklere sahiptir diyebiliriz. Ayıca 20. yy avangard akımlarının sanat anlayışlarında bir geçmişe dönüş yaşanacak ve Primitivizm başlığı altında primitif sanatlar yeniden gündeme gelecektir. Post-empresyonizmin temsilcilerinden kabul edilen Paul Gaugin’in resimleri bu primitif anlayışa örnek gösterilebilir.

Sanatın Kökenlerine İniş: Primitif Heykel Sanatının Özellikleri

Kaynak:

Adnan Turani, Dünya Sanat Tarihi, Remzi Kitabevi.

H.E. Gombrich, Sanatın Öyküsü, Remzi Kitabevi.

Özkan Eroğlu, Sanatın Tarihi, Tekhne Yayınları.

BUNLAR DA İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR

BU YAZARDAN

Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.

Bu habere henüz site içi yorum yazılmamış.

Gazetemsi
Facebook'ta takip et Twitter'da takip et Youtube'da takip et Instagram'da takip et

©2016 Gazetemsi.com. Her hakkı saklıdır.